Bugün “büyü ve nazar bozma, nasip açma, bereket artırma” gibi iddialarla sunulan bazı dua, vird ve esmâ terkipleri, çoğunlukla “havas” adı verilen çevreler tarafından üretilmekte ya da mevcut dinî metinlerden koparılarak yeni amaçlarla kurgulanmaktadır. Klasik İslam ilimleri tasnifinde ve sahih sünnet literatüründe “havas” adıyla müstakil, kurumsal bir ilim dalı bulunmamaktadır. Bu isim, tarih boyunca daha çok gizli bilgi, özel yöntem ve seçkinlik iddiası taşıyan uygulamaları ifade eden bir etiket olarak kullanılagelmiştir.
“Havas” başlığı altında dolaşan birçok uygulamada; harf ve sayı hesapları, batınî anlam arayışı, belirli formüllerle sonuç üretme düşüncesi gibi yöntemler öne çıkmaktadır. Bu yöntemlerin benzerlerine, Yahudi mistisizmi olarak bilinen Kabala başta olmak üzere, Mezopotamya (Babil) ve Antik Mısır havzalarında gelişmiş büyüsel ve ezoterik geleneklerde de rastlanmaktadır. Ayrıca Geç Antik Dönem’de Süryani literatüründe yer alan melek isimleri, tılsımlar, gizli dualar ve sembolik anlatımların, İslam coğrafyasına yapılan tercümeler yoluyla sonraki yüzyıllarda dolaşıma girdiği bilinmektedir. Bu durum, söz konusu pratikler arasında doğrudan ve kesintisiz bir aktarım bulunduğunu kesin olarak göstermese de, yöntem ve zihniyet düzeyinde bazı paralelliklerin varlığını düşündürmektedir.
Buna rağmen, “havas” adı altında sunulan bu uygulamalar çoğu zaman Kur’ân ayetleri ve Allah’ın isimleri üzerinden meşruiyet aramakta; dinî metinler, asli bağlamlarından koparılarak ezoterik amaçlara alet edilmektedir. Aşağıda, Yahudi ezoterizmi olarak kabul edilen Kabala ile “havas” başlığı altında dolaşan uygulamalar arasındaki benzer görülen yönler, bu çerçeve içinde ele alınacaktır.
1. BATINÎ (GIZLI/EZOTERIK) YORUM İDDİASI Kabala’da Tevrat pasajlarının “zahirî” (dış) anlamının yanında “batınî” (iç) anlamı olduğu, asıl işin bu batınî yorumlarla yürüdüğü anlatılıyor.
Havas literatüründe de çoğu kez metinlerin, harflerin, isimlerin “gizli” manasına ulaşma iddiası öne çıkar.
2. SEÇKİN/ÖZEL SINIF VURGUSU Kabala bilgisinin “herkese açılmadığı”, belli bir seçkin sınıfın tekelinde olduğu,
Havas çevrelerinde de “herkese verilmez”, “ehil olmayan yapamaz”, “icazet gerekir” gibi seçkincilik çok yaygındır.
3. HARFLERİN SAYISAL DEĞERİYLE HÜKÜM ÇIKARMA Kabala’da her harfin sayısal değerinin olduğu, kelimelerin toplamından “işaret” üretildiği, bunun Mesih’in gelişi gibi büyük iddialara bağlandığı anlatılıyor (zot, maşiah, 408 vb.).
Havas uygulamalarında da ebced/harf hesabı üzerinden zaman, kader, kişi, olay okuması yapılır.
4. KUTSAL METİNLERDEN ŞİFRE ÇÖZME YAKLAŞIMI Kabala tarafında Tevrat pasajlarından, harflerden ve sayı değerlerinden “geleceğe dair” sonuçlar üretilir.
Havas tarafında da ayet, esmâ, harf ve bazı sembollerden “gizli mesaj” ve “işaret” çıkarma yöntemi çok benzer bir düşünce biçimidir.
5. PRATİK UYGULAMAYA DÖNÜŞEN EZOTERİZM Teorik Kabala; pratikleşince geniş kitlelere yayılma ve etki üretme kapasitesi artmıştır.
Havas da genellikle “pratik” bir hat üzerinden gider: okuma, yazma, tılsım, vefk, isimler, belirli sayılar ve zamanlar.
6. METİN ÜZERİNDEN OTORİTE ÜRETME VE KİTLE YÖNLENDİRME Kabalist İzak Lurya batınî yorumlarıkitlelere yaymışve “Mesih gelecek” yorumlarıyla inananlarını sürüklemiştir.
Havas alanında da benzer şekilde “işaret çıktı”, “tarih belli”, “şu ismin sırrı açıldı” diyerek toplumsal/psikolojik yönlendirme görülebilir.
7. KİŞİ MERKEZLİ KUTSİYET/“SEÇİLMİŞLİK” İNŞASI Sabetay Sevi’nin Mesihliğini sayısal eşleştirmelerle “metinden ispat” etme örnekleri görülmektedir(814 eşleştirmeleri vb.).
Havas dünyasında da kimi zaman “filan zatın ismi/işareti çıktı” diyerek kişiyi yüceltme ve meşrulaştırma mekanizması çalışır.
8. “İSİMLER” VE “İLAHÎ İSİMLER LİSTESI” ÜZERINDEN İŞLEM YAPMA Yahudilikte Tanrı’nın isimleri, bu isimlerin sayıları olduğu ve bu alanın Kabala içinde yer tuttuğu konuşuluyor.
Havas geleneğinde de esmâ/isimler ve sayıları, belirli tertipler ve tekrarlar ana gövdedir.
9. MELEK/RUHANÎ VARLIKLAR ÜZERİNDEN ÇAĞIRMA-YARDIM BEKLENTİSİ Ariel gibi bir meleğin “sırları açıklayan” işlevle anılması, melek isimleri etrafında bir gelenek olduğu görülmektedir.
Havas pratiklerinde de (özellikle halk varyantlarında) melek/cin/ruhanî varlıklarla irtibat, yardım, çözüm beklentisi sık görülen bir temadır.
10. DİNİ KAVRAMLARI “MİSTİK TEKNOLOJİYE” ÇEVİRME EĞİLİMİ Kabala anlatısında dinî metinlerin manasını yaşamak yerine; harf-sayı-işaret mekanizmasına dönüştürme eğilimi görünür.
Havas da çoğu zaman dini, “yöntem seti”ne çevirerek benzer bir hat kurar: sonuç üretmek için formüller oluşturulur.
11. YORUM ÇOĞULLUĞU VE DENETİMSİZLİK Kabala’da batınî yorum “din adamına göre değişir” ve çok görüş farklılığı çıkmıştır.
Havas alanında da standart bir denetim mekanizması zayıf olduğu için, kişiden kişiye değişen iddialar, birbirini tutmayan yorumlar çok yaygındır.