Üzerlik otu (Peganum harmala), halk arasında daha çok nazar otu, isfand, harmal, yüzerlik gibi adlarla bilinir. Anadolu, Orta Asya, İran ve Akdeniz havzasında geniş bir coğrafyada hem tıbbi hem de inanca dayalı amaçlarla kullanılan bu bitki, dinî literatürlerde çoğu zaman geçmese de kültürel dindarlık içinde güçlü sembolik anlamlar kazanmıştır. Bu çalışmada farklı dinî ve kültürel geleneklerde üzerlik otunun yeri disiplinlerarası bir yaklaşımla ele alınacaktır.
1. Şamanizm ve Orta Asya Türk KültürleriŞamanist gelenekte üzerlik otu, ruhsal arınma ve koruyucu güç olarak kullanılır. Şamanlar, kötü ruhları kovmak, hastaları iyileştirmek veya tören alanını temizlemek amacıyla üzerlik yakar. Bu ritüeller sırasında çıkan dumanın kötü enerjileri uzaklaştırdığına inanılır. Ayrıca ses çıkaran üzerlik tohumlarının “kötü gözü kırdığına” dair inanç halk arasında halen yaşamaktadır. Bu gelenek günümüzde Anadolu’da da “üzerlik çatlasın, kem göz patlasın” duasıyla sürmektedir1.
2. Zerdüştlük ve İran Kültürü
Zerdüştlükte üzerlik (Farsça: esfand), kutsal bir tütsü olarak görülür. Zarar verici ruhları ve nazarı kovmak için ateşe atılarak yakılır. İran kültüründe halen sürdürülen “esfand yakma” ritüeli, eski Zerdüştî pratiklerin günümüze uyarlanmış biçimi olarak kabul edilir. Dualarla birlikte yakılan üzerlik, bireyin ve mekânın kötü enerjilerden arınmasını sağlamak amacını güder.
Yahudi kutsal metinlerinde Üzerklik otu açıkça geçmez; ancak ayin hara (kötü göz) inancı çok güçlüdür. Özellikle Sefarad Yahudilerinde kötü göze karşı tütsü, muska ve koruyucu nesneler kullanılmaktadır. Üzerlik bu gelenekte dolaylı olarak yer almakta, tütsü ve koruyucu uygulamalarla benzerlik göstermektedir. “Amulet” kavramı çerçevesinde üzerlik otunun da bu tip nesnelerle birlikte kullanıldığı halk inançları gözlenmiştir.
4. Hristiyanlık
Hristiyanlıkta üzerlik doğrudan kutsal metinlerde yer almaz. Ancak Ortadoks ve Doğu Hristiyanlığı geleneklerinde tütsü ritüelleri oldukça yaygındır. Balkanlar ve Ermenistan gibi bölgelerde üzerliğe benzer bitkilerin nazara karşı yakıldığı bilinmektedir5. Kadınlar tarafından ev kapılarına veya beşiklere üzerlik demetleri asıldığı, kötü ruhlardan korunmak için dumanının dolaştırıldığı halk uygulamalarında tespit edilmiştir.
5. Hinduizm ve Güney Asya KültürleriHindu kutsal metinlerinde üzerlikten söz edilmez; ancak Belucistan, Afganistan ve batı Hindistan gibi İran-Hint geçiş bölgelerinde üzerlik (isfand) manevî arınma amacıyla kullanılmaktadır. Özellikle Hint Müslümanları ve Zerdüşt etkisi taşıyan topluluklar arasında tütsü olarak kullanımı yaygındır. Aynı şekilde çocukları nazardan korumak için üzerlik dumanı yapılması geleneksel olarak sürmektedir7.
6. İslam
Kur’an ve sahih hadislerde üzerlik doğrudan geçmese de, İslam kültür tarihinde üzerlik güçlü bir yer edinmiştir. Özellikle nazara karşı korunma, cin ve büyüden arınma amacıyla tütsü yapılır. Üzerlik, ayetler okunarak (özellikle Felak ve Nâs sureleri) yakılır. “Peygamberin buhurudur” ifadesiyle kutsallaştırılan bu ot, Anadolu’da, İran’da ve Orta Asya’da evlere asılır, beşiklerin başına bağlanır, tütsüsü hastalara uygulanır. Bu kullanım biçimi halk İslamı ve tasavvufi gelenek içinde kabul görür.
Üzerklik otu, farklı dinî sistemlerde ve kültürel çevrelerde benzer işlevlerle kullanılan nadir bitkilerden biridir. Kutsal metinlerde adı doğrudan geçmese bile, halk dindarlığı, manevî temizlik, koruma ve sağaltım gibi evrensel değerlerle ilişkilendirilmiş, etnobotanik bir sembole dönüşmüştür. Bugün dahi Anadolu, İran, Orta Asya ve Kuzey Afrika'da hem tıbbi hem manevi amaçlarla kullanılmaya devam etmektedir. Bu durum, üzerliğin sadece bir bitki değil, din-kültür etkileşiminin yaşayan bir örneği olduğunu göstermektedir.